Mormyrus kannume โลมาไซส์มินิ

             ในตลาดปลาบ้านเรา มีปลาในครอบครัว Mormyridae หรือครอบครัวปลางวงช้าง ขายอยู่เพียงไม่กี่ชนิด  ( ไม่ถึงสิบชนิด)จากทั้งหมดกว่า 200 ชนิด ทำให้ทุกครั้งที่ผมได้เห็น ปลาในครอบครัว mormyridae หน้าใหม่เข้ามาทีไร ผมจะดีใจจนเนื้อเต้นทุกครั้งไป ชนิดที่เห็นบ่อยมากที่สุดจนคุ้นตาคงเป็นเจ้าปลางวงช้าง Gnathonemus petersii  และไม่นานมานี้ก็มีก็เห็นปลางวงช้างในสกุล Campylomormyrus ที่มีขาวๆบนลำตัวและมีปากเป็นหลอดยาวๆเข้ามาบ้าง ส่วนขาจรที่มาให้เห็นในตลาดประปรายก็คงเป็น เบบี้เวล Petrocephalus bovei หรือ งวงช้างจมูกสั้น Mormyrus kannume หรือโลมาน้อย  ที่ปีนี้เห็นว่ามีจำนวนนำเข้าที่มากขึ้น ก็เป็นเรื่องที่น่ายินดีที่เราๆได้มีโอกาสเห็นพฤติกรรมของปลาในครอบครัวที่มากขึ้น เพราะว่าปลาในสกุลนี้จัดเป็นปลาที่น่าสนใจเพราะมันมี อวัยวะพิเศษที่สามารถส่งคลื่นไฟฟ้าความถี่ต่ำได้ทั้งสำหารับการสื่อสารระหว่างกันและใช้สำหรับการหาอาหาร  และปลาเหล่านี้มีสมองขนาดใหญ่มากเมื่อเทียบกับขนาดลำตัว จึงจัดเป็นหนึ่งในครอบครัวปลาที่ฉลาดที่สุดด้วย

ปลาในครอบครัว mormyridae หลายชนิดมีวิวัฒนาการปากให้เป็นหลอดยาวงุ้ม เพื่อเอาไว้ใช้ขุดคุ้ยอาหารพวกสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังที่ฝังตัวอยู่ไต้ดินเป็นอาหาร โดยพวกที่มีปากยาวเป็นหลอดก็จะถูกเรียกเป็นปลางวงช้างไป ส่วนชนิดที่ไม่มีปากยาวก็จะถูกเรียกเป็น วาฬน้อยบ้าง โลมาน้อยบ้างตามที่เราเห็นๆกัน

จากลักษณะปากที่งุ้มลงด้านล่างและยื่นยาวออกมาด้านหน้า (จงอยปากของปลาวัยเด็กจะสั้นทู่มาก แต่จะค่อยยาวขึ้นเมื่อปลามีอายุมากขึ้น)และทรงของครีบหลังที่เป็นแผงยาว (เหมือนครีบหลังปลาคาร์ฟ) ลำตัวสีเทาอมน้ำเงินดูเงางามคล้ายผิวหนังของโลมา มีครีบอกกางใหญ่พัดขึ้นลงตลอดเวลา ต่างชาติเค้าจึงเรียกปลาชนิดนี้ว่า Freshwater Dolphin หรือ “โลมาน้ำจืด” ในบ้านเรามีแอบเรียกให้น่ารักว่า “ โลมาน้อย” แต่ชื่อสามัญที่เรียกกันในตลาดปลาสวยงามทั่วโลกก็คือ Dolphin Mormyrid หรือไม่ก็ Bottlenose Mormyrid

เรื่องอาหารการกิน ปลาชนิดนี้ในธรรมชาติจะเป็นปลาหากินกลางคืน โดยจะคุ้ยเขี่ยกินตัวอ่อนแมลง และสัตว์เล็กๆกินบริเวณพื้นท้องน้ำ ด้วยปากที่งุ้มลงด้านล่าง ดวงตามีขนาดเล็ก ไม่ค่อยได้ใช้งานนัก เมื่อนำมาเลี้ยง ก็สามารถปรับตัวได้โดยง่าย กินอาหารพวกหนอนแดง ไส้เดือนน้ำ เมื่อโตขึ้นก็ให้กินกุ้งฝอยตายได้ กินเก่งและโตเร็ว ปลาชนิดนี้ชอบกัดกันเองมาก ไม่ควรเลี้ยงรวมกันหลายตัวในระยะยาวครับ ปลาขนาดเล็ก ยังค่อนข้างอ่อนแอ ไม่ควรเลี้ยงรวมกับปลาขนาดใหญ่อื่นๆที่ดุร้าย ก้าวร้าว หรือชอบ ก่อกวนปลาอื่นครับ

          “โลมาน้ำจืด” “งวงช้างจมูกสั้น” (ส่วนตัวคิดว่าไม่เหมือนช้าง แต่เหมือนสมเสร็จมากกว่า) ใช้เรียกปลาชนิดหนึ่งในวงศ์ Mormyridae หรือวงศ์ปลางวงช้าง ที่ชาวปลาแปลกรู้จักกันดี ซึ่งปลาในวงศ์ปลางวงช้างจะมีลักษณะเด่นที่งวงซึ่งยื่นยาวออกมา  นอกจากนี้ปลาในวงศ์งวงช้างยังจัดเป็นปลาไฟฟ้าอ่อนคือ สามารถส่งกระแสไฟฟ้าเพื่อการสื่อสารระหว่างกันและสำหรับการหาอาหาร  นอกจากนี้เชื่อหรือไม่ว่า นักวิทยาศาสตร์ได้จัดปลาวงศ์งวงช้างว่าเป็นปลาที่ฉลาดที่สุดในโลกเพราะว่า เมื่อเปรียบเทียบขนาดสมองกับน้ำหนักลำตัวแล้วมีอัตราส่วนใกล้เคียงกับสมองของมนุษย์เลยทีเดียว

           ใครก็ตามที่ได้พบหน้าคร่าตาเจ้าปลาตัวนี้แล้ว ต้องหลงรักหน้าตาตลกๆของมันอย่างแน่นอน แต่ถ้าพูดถึงการเลี้ยงดูแล้วนั้น อาจจะไม่เหมาะสำหรับมือใหม่ หรือ ผู้เลี้ยงที่ไม่มีเวลามาเอาใจใส่ปลาสักเท่าไร เพราะว่าเจ้าโลมาน้ำจืดนี้เป็นปลาที่เรื่องมากในเรื่องอาหารการกิน ต้องขออ้างอิงไปถึงกระบวนการรวบรวมปลา“โลมาน้ำจืด” ก่อน  เจ้า Mormyrus kannume ในตลาดปลาสวยงามทั้งหมดถูกจับจากแหล่งน้ำในทวีปแอฟริกาไม่ว่าจะเป็นแม่น้ำไนล์ ในทะเลสาปมาลาวีและทะเลสาปวิคตอเรีย แถมยังเป็นปลาที่มีเมตาบอลิซึ่มหรือมีการเผาผลาญพลังงานค่อนข้างเร็ว กินแล้วถ่าย กินแล้วถ่าย กว่าจะอยู่บนเครื่องบินข้ามน้ำข้ามทะเลเดินทางมาถึงเมืองไทยก็มักอ่อนแอ ตัวผอม ท้องกิ่ว หัวโตเมื่อนำมาเลี้ยงมักจะไม่ยอมกินอาหารจนอดตาย อย่างที่ในวงคนเลี้ยงปลาชอบเรียกว่า ผอมจนไส้ขาด บางตัวดีหน่อยจะยอมกินแต่อาหารที่มีชีวิตเท่านั้น  ในช่วงระยะพักฟื้นนี้เองที่ค่อนข้างสำคัญซึ่งผู้เลี้ยงต้องให้อาหารสดจำพวก  เช่น ไส้เดือนน้ำ หนอนแดง ที่เจ้าโลมาน้อยชอบหนักหนามาประเคน เพื่อให้ปลาได้เก็บสะสมพลังงานให้มีรูปร่างอ้วนท้วนตามเดิม

อยู่ดีๆจะมาบังคับให้กินอาหารสำเร็จรูปทั้งแบบผงแบบแผ่นต่างๆเลยคงเป็นไปได้ยาก แต่หลังจากที่เจ้าโลมาได้รับการฟื้นฟูสภาพร่างกายให้อ้วนท้วนสมบูรณ์ตามเดิมแล้ว สามารถฝึกให้กินอาหารสดแช่แข็งเช่น หนอนแดงแช่แข็งได้ดี ไม่การขัดขืนแต่อย่างใด  สำหรับอาหารสำเร็จรูปฝึกให้กินได้ยากมากครับ อมๆบ้วนๆอยู่ตลอด พฤติกรรมการกินอาหารนั้นก็ค่อนข้างน่าสนใจ เจ้าโลมาน้อยจะใช้ไฟฟ้าอ่อนระบุตำแหน่งหนอนแดง ไส้เดือนน้ำ ที่ซุกซ่อนอยู่ใต้กรวดทรายอย่างแม่นยำ เมื่อพบตำแหน่งของอาหารจะหยุดกะทันหันแล้วใช้ปากมุดลงในกรวดทรายแล้วดูดกินอาหารได้อย่างเอร็ดอร่อย จะว่าไปแล้วก็คล้ายกับปลาโลมาในที่ใช้ คลื่นโซนาร์ในการระบุตำแหน่งของ ปลาตาเดียว ปลาลิ้นหมา ที่พรางตัวอยู่บริเวณพื้นทรายมากทีเดียว สังเกตว่าปลาขี้เล่นเหล่านี้มีพฤติกรรมเล่นอาหาร (เหมือนสุนัข) เมื่อใดที่ให้ใส้เดือนน้ำก้อนใหญ่เป็นอาหาร เจ้าโลมาตัวป่วนทั้งหลายจะเอาลำตัวมาเบียดสีกลิ้กเกลือกกับก้อนใส้เดือนน้ำที่เกาะกันแน่น ดูแล้วเพลินดี แต่ยังไม่ทราบจุดประสงค์แน่ชัดว่าทำไมมันจึงมีพฤติกรรมเช่นนั้น???

          สำหรับการเลี้ยงดูนั้น ในปลาขนาดเล็ก ปลาชนิดนี้มีพฤติกรรมรวมฝูง โดยจะว่ายรวมกันเป็นฝูงบริเวณพื้นน้ำ ไม่ค่อยขึ้นมาที่ผิวน้ำ ชอบว่ายวนไล่กัดกันเองบ้างแต่ไม่รุนแรงถึงกับเลือดตกยางออกหรือถึงตาย เมื่อปลามีขนาดโตขึ้นจะเริ่มสันโดษ มีพฤติกรรมก้าวร้าว ควรแยกเลี้ยงเพียงตัวเดียว ในตู้เลี้ยงควรจะปูพื้นด้วยกรวดทรายเพียงบางๆเท่านั้นเพื่อให้ได้เอาจมูกขุดคุ้ยหาอาหาร  ในเวลากลางวันจะไม่หลบซ่อนตัว ชอบออกมาว่ายน้ำโชว์ตัวและหากินอยู่ตลอดเวลาจึงสามารถฝึกให้เชื่อง ขึ้นมากินอาหารจากมือได้ง่าย แต่จะยิ่ง active มากขึ้นในเวลากลางคืน ในธรรมชาติปลาในสกุล Mormyrus  เกือบทุกชนิดจัดเป็นปลาวงศ์งวงช้างที่มีขนาดใหญ่ สามารถโตได้กว่า 75 เซนติเมตรเลยทีเดียว ในทวีปแอฟริกาจึงนำมาบริโภคเป็นอาหารได้ แต่ในตู้เลี้ยงสามารถเลี้ยงได้ถึงประมาณ 12 นิ้วโดยเฉลี่ย  ตู้เลี้ยงต้องมีฝาปิดมิดชิดเพราะเป็นปลาที่กระโดดเก่ง

สำหรับเพื่อนร่วมตู้ ตัวเลือกที่เหมาะสมควรจะเป็นปลาในวงศ์งวงช้าง หรือปลาไฟฟ้าอ่อนชนิดต่างๆ ซึ่งมีความต้องการอาหารและอุปนิสัยที่คล้ายคลึงกัน นอกเหนือจากวงศ์ปลางวงช้างแล้ว การที่เจ้าโลมาน้อยมีแหล่งอาศัยตามธรรมชาติในทะเลสาปมาลาวี ทะเลสาปแทงแกนยิกา ทวีปแอฟริกา จึงสามารถเลี้ยงรวมกับเหล่าปลาหมอสีสายพันธุ์ต่างๆจากทะเลสาปได้เป็นอย่างดีอีก

 ข้อควรระวังคือ ปลาในวงศ์ปลางวงช้างนั้นแพ้สารเคมีหลายชนิด ไม่ว่าจะเป็น มาลาไคท์กรีน และฟอร์มาลินจึงควรระวังการใช้ยารักษาโรคจุดขาวที่มีส่วนผสมของสารเคมีสองชนิดดังกล่าว  และโลหะหนักพวกคอปเปอร์ที่มักผสมอยู่ในยาปรับน้ำใสก็อันตรายเช่นกัน ถึงแม้ว่าโลมาน้ำจืดจะไม่เรื่องมากเรื่องค่าพีเอช หรือความกระด้าง หลีกเลี่ยงการติดแม่เหล็กขัดกระจกหรือเทอร์โมมิเตอร์ที่เป็นโลหะไว้ข้างตู้เพราะจะรบกวนระบบไฟฟ้าอ่อนของปลาเหล่านี้ ค่อนข้างไวต่อแรงสั่นสะเทือนเมื่อมีสิ่งรบกวนมักจะไปว่ายสุมหัวซุกหลบมุม ไม่ยอมออกมาว่ายหาอาหารอย่างปกติ